Çocuklarda Resim Gelişimi Evreleri - Yaşa Göre Çizim Özellikleri
Çocuklarda resim gelişimi genellikle karalama döneminden başlayarak nesneleri simgelerle anlatma, belirgin şemalar oluşturma ve giderek daha gerçekçi çizimler yapma yönünde ilerler. Sanat eğitimi literatüründe yaygın olarak kullanılan Lowenfeld ve Brittain yaklaşımında bu gelişim yaş aralıklarıyla açıklanan evrelere ayrılır. Ancak bu yaşlar kesin sınırlar değildir. Aynı yaştaki iki çocuğun çizgisi, ayrıntı kullanımı ve gerçekçi gösterime ilgisi farklı olabilir. Bu nedenle çocuk resim gelişim evreleri bir çocuğa tanı koymak veya tek bir resimden psikolojik anlam çıkarmak için değil, çizimin zaman içindeki genel değişimini anlamak için kullanılmalıdır.
Çocuklarda resim gelişimi nasıl ilerler?
Çizim gelişimindeki temel değişim yalnızca daha düzgün resim yapmak değildir. İlk yıllarda hareketin bıraktığı iz önemliyken sonraki dönemlerde çocuk çizgi ile nesne arasında ilişki kurmaya başlar. Ardından insan, ev, ağaç veya hayvan gibi konular için kendi görsel sembollerini geliştirir. Yaş ilerledikçe mekân ilişkileri, oran, ayrıntı, üst üste bindirme ve gerçeğe benzetme isteği daha görünür hale gelir.
Sanat eğitimi kaynaklarında evreler için küçük yaş farklılıkları görülebilir. Aşağıdaki yaş aralıkları Lowenfeld ve Brittain temelli sınıflandırmada yaygın kullanılan yaklaşık dönemleri gösterir.
| Evre | Yaklaşık yaş | Çizimde görülebilecek özellikler | Velinin yaklaşımı |
|---|---|---|---|
| Karalama dönemi | 2-4 yaş | Serbest çizgiler, tekrar eden hareketler, zamanla kontrollü ve adlandırılan karalamalar | Geniş hareket alanı vermek ve sonucu düzeltmeye çalışmamak |
| Şema öncesi dönem | 4-7 yaş | İlk tanınabilir insan ve nesne biçimleri, değişken oranlar, sayfada serbest yerleşim | Çocuğun kendi sembollerini oluşturmasına izin vermek |
| Şematik dönem | 7-9 yaş | Tekrarlanan insan ve nesne şemaları, zemin çizgisi, daha düzenli mekân ilişkileri | Gözlem olanaklarını artırmak ve tek bir doğru çizim dayatmamak |
| Gerçekçilik dönemi | 9-12 yaş | Daha fazla ayrıntı, oran arayışı, örtüşme ve gerçeğe benzetme isteği | Teknik merakı desteklemek ve karşılaştırıcı eleştiriden kaçınmak |
| Görünürde doğalcılık dönemi | 12-14 yaş | Doğal görünüme ilginin artması, oran, hacim, ışık ve ayrıntıya daha fazla dikkat | Gözlem ve teknik çalışmaları çocuğun ilgisine göre çeşitlendirmek |
| Sanatsal kararlılık dönemi | 14-17 yaş | Çizim yaklaşımı ve ilgi alanlarında daha bilinçli tercihler | Kişisel üslup arayışına ve farklı teknikleri denemeye alan açmak |
Karalama dönemi 2-4 yaş
Karalama dönemi çocuğun çizgiyle ilk düzenli ilişkisinin kurulduğu evredir. Başlangıçta kâğıt üzerindeki izler çoğunlukla kol ve el hareketlerinin sonucudur. Çocuk belirli bir nesneyi göstermeye çalışmadan çizgiler, yaylar ve tekrar eden hareketler oluşturabilir. Kontrol geliştikçe karalamalar daha düzenli hale gelir. Dönemin ilerleyen bölümünde çocuk yaptığı bir karalamayı bir kişi veya nesne olarak adlandırmaya başlayabilir.
Bu yaşlarda yetişkinin görevi resmi bir yetişkin çizimine benzetmek değildir. Büyük ve rahat kullanılabilecek yüzeyler ile yaşa uygun çizim malzemeleri sunmak daha anlamlıdır. "Bu neye benziyor?" şeklinde tahmin yürütmek yerine çocuğa kendi çizimini anlatma fırsatı vermek daha açık bir iletişim oluşturur.
Şema öncesi dönem 4-7 yaş
Şema öncesi dönemde çizgiler temsil amacı kazanmaya başlar. İnsan figürü birkaç temel biçimle oluşturulabilir. Baş büyük olabilir, kollar veya bacaklar basit çizgiler halinde gösterilebilir. Nesnelerin oranları ve sayfadaki konumları yetişkinlerin beklediği gerçekçilik kurallarını izlemek zorunda değildir.
Bu dönemde önemli olan çocuğun çiziminin "doğru" olup olmadığı değil, kendi görsel anlatım sistemini geliştirmesidir. Bir ağacın hangi renkte olması gerektiğini söylemek veya insan figüründeki oranları sürekli düzeltmek çocuğun kendi çözümünü aramasının önüne geçebilir. Bunun yerine farklı nesneleri gözlemleme, çeşitli renkleri kullanma ve bir konuyu kendi istediği biçimde anlatma fırsatı sunulabilir.
Şematik dönem 7-9 yaş
Şematik dönemde çocuk bazı nesneler için tekrar tekrar kullandığı belirgin biçimler geliştirir. Ev, insan, ağaç veya güneş belirli bir görsel şemayla çizilebilir. Nesneleri aynı zemin üzerinde sıralama ve mekânı daha düzenli kurma eğilimi belirginleşebilir. Önemli görülen bir kişinin veya nesnenin diğerlerinden büyük çizilmesi de bu yaşlardaki anlatımın bir parçası olabilir.
Veliler bu aşamada hazır çizim kalıpları vermek yerine gözlem çeşitliliğini artırabilir. Bir ağacı yalnızca ezberden çizmek yerine farklı ağaçlara bakmak, aynı nesneyi değişik açılardan incelemek veya çeşitli resim malzemeleriyle çalışmak çocuğun mevcut şemasını zenginleştirmesine yardımcı olabilir.
Gerçekçilik dönemi 9-12 yaş
Gerçekçilik döneminde çocuk gördüğü dünya ile yaptığı resim arasındaki benzerliğe daha fazla dikkat etmeye başlayabilir. İnsan figürlerinde kıyafet, saç, hareket ve vücut bölümleri daha ayrıntılı hale gelebilir. Nesnelerin birbirinin önünde veya arkasında gösterilmesi, oranların karşılaştırılması ve boşluğun daha bilinçli kullanılması görülebilir.
Gerçekçi çizme isteğinin arttığı bu dönemde çocuk kendi çalışmasını başkalarının çizimleriyle kıyaslayabilir. Yetişkinin yalnızca "güzel" veya "olmamış" demesi yerine gözleme dayalı geri bildirim vermesi daha işlevseldir. Örneğin kullanılan ayrıntıya, farklı çizgi çeşitlerine veya çocuğun çözmeye çalıştığı bir biçim problemine dikkat çekilebilir.
Görünürde doğalcılık dönemi 12-14 yaş
Görünürde doğalcılık döneminde gerçek görüntüyü aktarma isteği daha belirgin hale gelebilir. Figürde oran, nesnelerde hacim, ışık ve gölge ilişkileri ile mekânsal görünüm daha fazla önem kazanabilir. Bazı çocuklar gözleme dayalı çizime yönelirken bazıları karakter tasarımı, desen, renk veya farklı anlatım biçimleriyle daha fazla ilgilenebilir.
Bu aşamada teknik bilgi yararlı olabilir ancak teknik çalışmanın tek hedef haline gelmesi gerekmez. Gözlem çizimi, farklı malzemeler ve kişisel konular arasında denge kurulması çocuğun yalnızca benzetmeye değil görsel anlatıma da devam etmesini sağlar.
Sanatsal kararlılık dönemi 14-17 yaş
Lowenfeld temelli sınıflandırmanın ergenlik dönemine uzanan son aşamasında genç, sanatla kurduğu ilişki konusunda daha belirgin tercihler geliştirebilir. Bazıları gerçekçi çizime yoğunlaşırken bazıları grafik anlatım, tasarım, renk, illüstrasyon veya başka görsel alanlara ilgi gösterebilir. Bu nedenle bu dönemi yalnızca "daha gerçekçi çizme" basamağı olarak değerlendirmek eksik kalır.
Destekleyici yaklaşım, gencin hangi görsel problemlerle ilgilendiğini fark etmek ve gelişimini kendi önceki çalışmalarıyla değerlendirmektir. Her öğrencinin aynı teknik seviyeye aynı yaşta ulaşması beklenmemelidir.
Veliler çocuk resimlerini değerlendirirken nelere dikkat etmeli?
Yaş aralıkları yol göstericidir ancak kesin bir kontrol listesi değildir. Güncel çalışmalar da çocukların klasik gelişim evrelerindeki özellikleri farklı zamanlarda gösterebildiğini ortaya koymaktadır. Aynı resimde iki farklı evreye ait özelliklerin birlikte görülmesi mümkündür.
- Tek bir resim yerine zaman içinde yapılan farklı çalışmalara bakın.
- Çizimi kardeşler veya yaşıtlarla sürekli karşılaştırmayın.
- Oran ve renkleri yetişkin gerçekçiliğine göre hemen düzeltmeyin.
- Çocuğa resmi hakkında açık uçlu sorular sorun.
- Yalnızca ortaya çıkan ürünü değil gözlem ve üretim sürecini de dikkate alın.
- Bir çizimden kişilik veya ruhsal durum hakkında kesin sonuç çıkarmayın.
8-11 yaşta atölye çalışması nasıl desteklenebilir?
Giotto Akademi Sanat'ın Bursa Nilüfer'deki çocuklara yönelik hobi resim çalışmaları 8-11 yaş grubuna yöneliktir. Bu yaş aralığı genel gelişim tablosunda şematik dönem ile gerçekçilik döneminin kesiştiği bir sürece denk gelir. Bu nedenle aynı yaş grubundaki çocukların biri sembolik ve şematik anlatımı sürdürürken diğeri oran ve ayrıntıyla daha fazla ilgilenebilir.
Giotto Akademi Sanat kendi yaklaşımında çocuğun özgürce ifade oluşturabilmesi ile gerekli noktalarda ölçülü yönlendirme yapılmasını birlikte ele aldığını belirtir. Atölyenin yaş grubu ve yaklaşımı hakkında ayrıntılar çocuk resim atölyesi sayfasında yer alır.
Sık sorulan sorular
Çocuklar kaç yaşında resim çizmeye başlar?
Lowenfeld temelli sınıflandırmada karalama dönemi yaklaşık 2 yaş civarında başlar ve 4 yaşa kadar devam eder. İlk çizimler belirli bir nesneyi gösterme amacı taşımayabilir. Zamanla hareket kontrolü artar ve çocuk yaptığı izlere anlam vermeye başlayabilir.
Çocuğun çiziminin yaşına uygun olduğu nasıl anlaşılır?
Çizim gelişimi yaklaşık yaş aralıkları ve genel özelliklerle karşılaştırılabilir ancak tek bir resim kesin ölçüt değildir. Çocuğun farklı zamanlarda yaptığı çalışmalara bakmak daha anlamlıdır. Evreler arasında geçişler olabilir ve her çocuk aynı özellikleri aynı yaşta göstermek zorunda değildir.
Çocuğun resmine nasıl geri bildirim verilmeli?
Geri bildirim mümkün olduğunca gözleme dayalı ve açık olmalıdır. "Renkleri farklı kullanmışsın" veya "burada birçok küçük ayrıntı eklemişsin" gibi ifadeler çocuğun yaptığı seçimi fark etmesine yardımcı olur. Ardından "Bana bu resmi anlatır mısın?" gibi bir soru sorulabilir. Resmi yetişkin standartlarına göre sürekli düzeltmek yerine çocuğun kendi görsel çözümünü geliştirmesine alan bırakmak daha uygun bir sanat eğitimi yaklaşımıdır.
Paylaş :
